حق نسخه‌برداری (کپی رایت)

----------------------توجه: استفاده از مطالب این وبلاگ با ذکر منبع مجاز است.

تغییرات آب و هوایی، انتشار دی اکسید کربن و لزوم مقابله با گرم شدن زمین

در این مقاله سعی خواهم کرد به زبان ساده توضیح دهم که تغییرات آب و هوایی چیست و چه عواقبی دارد و چگونه می‌توان جلوی آن را گرفت و با آن مقابله کرد. دلیل نوشتن این پست این است که در میان مردم و حتی تحصیل‌کردگان در ایران و سایر کشورها اطلاعات کمی در این زمینه وجود دارد که عامل آن قصور سیاست‌مداران در مواجهه با آن و به خصوص گنجاندن آن در برنامه‌های آموزشی است. این مقاله حول سه محور است: شواهد گرمایش زمین، عواقب آن و روش‌های چاره‌جویی و مقابله با آن.

شواهد: اصلی‌ترین شاهد گرمایش زمین آب شدن یخ‌های قطبی است. مثلا یخچال مویر در سال ۱۹۴۱ هنوز یخچال بود اما در سال ۲۰۰۴ به یک دریاچه‌ی کامل تبدیل شد. اندازه‌گیری‌های بسیاری در سراسر دنیا نشان داده که یخ‌های قطبی که بیش از هزار سال یخ بودند در حال آب شدن هستند. بخش زیادی از زمین گرینلند که در طول تاریخ زیر یخ بوده، اکنون هویدا شده است. هنوز بر سر این که چه مقدار از این گرمایش ناشی از فعالیت‌های انسانی به خصوص استفاده از سوخت‌های فسیلی است اختلاف نظر وجود دارد، اما تحقیقات زیادی نشان می‌دهد که گازهای گلخانه‌ای نقش غیرقابل انکاری در این تغییرات دارند. یخ‌های قطبی با جذب دی اکسید کربن باعث کنترل دمای زمین می‌شوند. اگر حجم دی اکسید کربن در جو از حد خاصی بیشتر باشد، یخ‌های قطبی اشباح می شوند و دی اکسید کربن در هوا باقی می‌ماند و باعث گرم شدن می‌شود. همزمان گرما باعث آب شدن یخ‌ها می‌شود و میزان بیشتری دی اکسید کربن در هوا آزاد می‌شود. سایر گازهای گلخانه‌ای مثل متانول هم در این گرمایش نقش دارند اما نه به اندازه‌ی دی اکسید کربن. همزمان کاهش جنگل‌های کره‌ی زمین مثل آمازون هم باعث بیشتر شدن حجم دی اکسید کربن می‌شود.
چه کشوری آلوده کننده‌ترین است؟ در کل چین بیشترین سهم را در تولید دی اکسید کربن دارد اما سرانه‌ی آلودگی ایالات متحده از تمام کشورها حتی چین بالاتر است که تا حدود زیادی ناشی از تولید برق است [منبع: بانک جهانی]. در ایالات متحده اقتصاد خانوارها به آن‌ها امکان می‌دهد که برق بیشتری مصرف کنند و بنابراین تولید برق بسیار زیاد است. منابع زیادی از جمله ذغال سنگ، نفت، گاز، باد، خورشید و مواد رادیواکتیو صرف تولید مقدار زیادی برق برای صنایع و خانه‌ها می‌شود.
اگر به داده‌های بانک جهانی نگاه کنیم، می‌بینیم که ایران نقش کمی در این تغییرات دارد. با وجود این آلودگی شهرهای ایران بسیار زیاد است. نکته‌ی مهم این است که آلودگی‌های تنفسی مثل سرب یا مونواکسید کربن نقش زیادی در گرم شدن زمین ندارند. ایران هم در دنیا سهم زیادی در تولید برق ندارد چرا که بخش زیادی از تولید برق به خاطر صنایع است که متاسفانه در ایران چندان گسترش پیدا نکرده‌اند. بر عکس کشورهای صنعتی نظیر ایالات متحده، چین، انگلستان و سایر کشورهای اروپای غربی نقش فراوانی در تولید دی اکسید کربن دارند.

عواقب: شوخی یا جدی در جاهای سرد زمین مثل کانادا مردم از گرمایش زمین لذت ببرند و جاهای گرم هم اثرات گرمایش را آن‌طور که فکر می‌کنیم حس نکنند. پس چرا این قدر باید نگران گرمایش زمین باشیم؟ نکته‌ی مهم این است که اثرات تغییرات آب و هوایی فقط گرم شدن دما نیست. مشهود ترین اثر این تغییرات بالا آمدن سطح آب‌های آزاد است. مثلا بخش زیادی از کشور پر جمعیت بنگلادش زیر آب می‌رود و کشور جزیره‌ای مالدیو به طور کلی محو می‌شود. بسیاری از کشورهایی که بخشی از خاک خود را از دست می‌دهند، کشورهای فقیر هستند که توانایی مقابله با این تغییرات را ندارند. کشورهای اروپایی و آمریکای شمالی کمتر زمین از دست می‌دهند اما اثرات افزایش سطح آب دامن‌گیر این کشورها هم می‌شود. بسیاری از محصولات مصرفی کشورهای پیشرفته در کشورهای فقیر و در حال توسعه تولید می‌شود. بنابراین، مشکلات کلان کشوری مثل بنگلادش روی اقتصاد کشورهای پیشرفته تاثیرگذار است. علاوه بر این، هزینه‌ی انتقال بسیاری از تاسیسات ساحلی، شور شدن آب‌های زیرزمینی در اثر افزایش فشار آب شور، کاهش محسوس منابع آب مصرفی و ناکارآمدی کانال‌های فاضلاب شهرهای در دفع سیل  در شهرهای ساحلی، هزینه‌های ناشی از توفان‌های مهیب، ...  از دردسرهای این تغییرات هستند. به طور کلی تخمین زده شده است که هزینه‌های مواجهه با این تغییرات آن قدر زیاد است و آمادگی ما برای مواجهه با آن این قدر کم که بهتر است سعی کنیم این تغییرات را کندتر کنیم.
چه قدر طول می‌کشد که این عواقب رخ دهند؟ بر خلاف تصور عموم که فکر می‌کنند این تغییرات در طول عمرمان رخ نمی‌دهد، باید اشاره کرد که اتفاقا محو شدن برخی از زمین‌های ساحلی در مدت ۴۰ سال رخ می‌دهد. بسیاری از توفان‌های حاره‌ای اخیر که در تاریخ معاصر بی‌سابقه بوده‌اند انتظار می‌رود که هر سال تکرار شوند. زمستان سردتر و تابستان گرم‌تر که بسیاری از تولیدات کشاورزی را تحدید می‌کند، هم اکنون در حال رخ دادن است. کمبود بارش برف در مناطق کویری از جمله ایران یکی از عواقب مشهود گرمایش زمین است که همه‌ی ما در طول عمرمان حس کردیم. بر اساس چهارمین گزارش ارزیابی هیات فرادولتی تغییرات آب و هوایی چهار بخش اصلی که باید روی آن کار کرد عبارت است از: آب شیرین، اکوسیستم، غذا و تاسیسات ساحلی که تمام این موارد بسیار حساس هستند.

چاره‌جویی: در سطح بین المللی پیمان کیوتو کشورهای عضو را متعهد می‌کند که گام‌های عملی در جهت کاهش تولید دی اکسید کربن بردارند. با این که تقریبا تمام کشورهای صنعتی عضو این پیمان شده‌اند، اما در سطح سیاست‌مداران این ترس وجود دارد که پیاده‌سازی عملی این پیمان باعث کاهش تولیدات و در نتیجه باعث ایجاد تبعات اقتصادی منفی برای مردم شود. با این وجود کشورهای اروپایی پیش قدم شدند و طرحی به نام EU ETS (طرح معامله انتشار [دی اکسید کربن] اتحادیه اروپا) را پیاده سازی کردند. به موجب EU ETS به هر کشور اجازه می‌دهد تا پایان یک دوره‌ی مشخص، حداکثر مقدار مشخصی دی اکسید کربن در هوا پخش کند. اگر در پایان دوره انتشار دی اکسید کربن آن کشور از حد تعیین شده تجاوز کرد باید جریمه بدهد. طبیعی است که این جریمه به صنایع آلوده کننده‌ی آن کشور انتقال پیدا می‌کند. در صورتی که این صنایع می‌خواهند از این جریمه معاف شوند، باید تا قبل از پایان دوره اوراق مجوز انتشار کربن را از بازار بورس این اوراق تهیه کنند. اگر هم انتشار کربن به حد معین شده برای هر کشور نرسد، هیچ جریمه‌ای در کار نیست. این روش کنترل انتشار کربن را با نام cap-and-trade می‌شناسند. در آمریکا هم اخیرا اوباما قانونی را ابلاغ کرد که برای هر ایالت حد بالایی تعیین می‌کند و هر ایالت مختار است که روش خود را برای کاهش انتشار پیاده کند. برخی ایالات مثل کالیفرنیا از چند وقت پیش cap-and-trade را پیاده سازی می‌کنند. هدف این طرح این است که تا سال ۲۰۳۰ انتشار کربن به ۳۰٪  میزان سال ۲۰۰۵ برسد. در حال حاضر این میزان ۱۵٪ مقدار سال ۲۰۰۵ است. بنابراین، ایالات متحده در حال حاضر در نیمه‌ی این راه است.
ایران و کشورهایی نظیر ایران تا کنون چه کار کردند؟ متاسفانه هیچ چیز. با این که نقش هر یک از کشورهای کوچک‌تر در حال توسعه در این تغییرات کم است، اما در مجموع نقش قابل توجهی در تغییرات آب و هوایی دارند. بر اساس داده های بانک جهانی سرانه کشورهای در حال توسعه خاورمیانه حدود ۴ تن کربن در سال است که تنها یک تن از متوسط جهانی کمتر است. به غیر از آن، این کشورهای تا کنون هیچ سرمایه گذاری در مقابله با این تغییرات نکرده اند. مثلا هیچ طرحی برای انتقال تاسیسات ساحلی، ایجاد کانال‌های دفع سیل در شهرهای ساحلی یا مدیریت منابع آب شیرین ندارند. بدون این آمادگی‌ها هر توفان شدید باعث از بین رفتن ساختارهای شهری و تحمیلی هزینه های مالی و جانی فراوان خواهد شد. در حالی که کشورهای صنعتی تمام بخش‌های آسیب‌پذیر خاک خود را مشخص کرده در حال اجرای طرح‌های مقابله  هستند. مثلا در جنوب فلوریدا در ایالات متحده چهار بخش‌داری در حال بررسی ایجاد چاه‌های عمیق‌تر برای دسترسی به منابع آب شیرین هستند که پس از افزایش سطح آب‌های آزاد غیردسترس خواهند شد. این نوع طرح‌ها کاری نیست که بتواند در ۱۰ سال انجام داد. سیستم شهرهای فعلی در همه جای دنیا حاصل بیش از ۵۰ سال توسعه است و تغییرات اساسی در این سیستم هم ممکن از تا ۳۰ سال زمان احتیاج داشته باشد.





هیچ نظری موجود نیست:

ارسال یک نظر